Bir Araştırma Laboratuvarı için Risk Analizi

Eylül 28, 2018, 1:51 pm
13 dakika


Dr. Canan Uraz

Kimya Mühendisliği Bölümü
Mühendislik Fakültesi
Ege Üniversitesi

 

Özet
Risk yönetimi “bir organizasyon içerisinde iş güvenliği önlemlerini iyileştirme ve sürdürmeyi başaracak tüm girişimler” olarak
tanımlanmaktadır. İş sağlığı ve güvenliği risk yönetiminin amacı, iş kazaları ve meslek hastalıklarını oluşturan nedenler ve bunları
etkileyen faktörler ile ilgili mümkün olan en geçerli ve doğru bilgiyi toplayarak görünmeyen tehlikelerin ortaya çıkmasını engellemek
için etkili bir güvenlik ağı oluşturmaktır. İyi bir risk analizi, doğabilecek kazalardan korunma açısından büyük değer taşır ve
görünmeyen tehlikelerin ortaya çıkarılmasını, etkili güvenlik önlemlerinin alınmasını sağlar. Bu çalışmada, L-Matris ve HAZOP risk
değerlendirme metotları ile örnek bir araştırma laboratuvarında risk analizi ve uygulaması gerçekleştirilmiştir. Laboratuvar iş sağlığı
ve güvenliği yönünden araştırılmış ve uygulanan risk analiz yöntemiyle gerekli önlemler alınmaya çalışılmıştır. Bu çalışma
kapsamında öncelikle risk teşkil eden durumlar tespit edilmiş, risk tablosu çıkarılmış ve bu riskleri gidermek için gerekli yöntemler
araştırılmıştır. Acil bir durum için laboratuvarın güvenli bir şekilde tahliyesi için kat planı çizilmiştir. Türkiye’de literatüre kayıtlı hiçbir
üniversite ve laboratuvarda yapılmış bir risk analiz çalışmasına rastlanmadığı için ve aynı zamanda 6331 sayılı İş Sağlığı ve
Güvenliği Yasasının da gerekliliği dolayısıyla böyle bir çalışmanın önemi yüksektir. Az tehlikeli iş kolu sayılan üniversitelerde, ancak,
çok tehlikeli olan laboratuvarlarda bu tür çalışmaların yapılması çok önemli ve gerekli olmakla birlikte üzerine gidilmesi gereken bir
konudur.

1. Giriş
Risk “Belli bir dönemde veya koşullar altında istenmeyen olayın ortaya çıkma olasılığı, çevre koşullarına göre sıklık ve olasılık”
olarak ifade edilmiştir. Ayrıca “Bir olayın gerçekleşme olasılığı ile etkilerinin bir kombinasyonu” olarak da tanımlanmaktadır. Bazen
bir tehlike, gerçek zarar veya tehlikeden ziyade sağlığa olan etki olarak ifade edilir. Örneğin, hastalık tüberkülozu (TB), bazıları
tarafından tehlike olarak adlandırılabilir, ancak genellikle TB’ye neden olan bakteriler, “tehlike” veya “tehlikeli biyolojik ajan” olarak
kabul edilir[1]. Risk analizi, nitel ve nicel risk analizi olarak iki önemli şekilde yürütülmektedir. Niteliksel bir risk analizi yapmanın
amacı, kabul görmüş risklere karşı güvenlik sağlamak ve yönetimin, takım üyelerinin ve bunlara karşı savunmasız olan tüm
personelin uyanıklığının artırılmasıdır. Bu risk analizi yöntemi, proje yönetimi engelleri olarak görülen sorunları tanımlamak için
tasarlanmıştır, ancak kesin risk faktörleri olma potansiyeline sahiptir. Detaylı bir niteliksel analiz, bu tür risklere daha duyarlı
kaynaklara da yön verecektir. Amaç, bu tür risklere neden olan sebepleri kısıtlamak veya ortadan kaldırmak için dahil edilebilecek
düzeltici önlemleri tanımlamak ve bu güvenlik önlemlerinin gelecekte referans olması için riske bağlı analitik protokolün bir parçası
haline gelmesini sağlamaktır. Kantitatif risk analizi, tanımlanmış her riske karşı korunmak için kurulmuş güvenlik önlemlerinin
uygulanmasına daha fazla odaklanmaktadır. Kantitatif bir yaklaşım kullanarak, bir kuruluş hangi risk çözme önlemlerinin çeşitli
proje ihtiyaçlarına en uygun olduğunu açıkça gösterebilen çok kesin bir analitik yorum üretebilir. Bu, risk değerlendirmelerinin,
ölçümler gibi araçların kullanılmasını vurguladığından, yüzdelikler veya olasılık grafikleri gibi ampirik formlarda açık bir şekilde
temsil edilebildiğinden, birçok yönetim takımının tercih ettiği nicel yaklaşımı yapar [2]. Tehlike ve Etkililik Çalışmaları veya
HAZOP’lar, kimyasal işlemlerde sapmaların bir süreç üzerinde ne gibi etkileri olabileceğini incelemek için yaygın olarak kullanılmıştır.
Bir HAZOP gerçekleştirirken temel varsayım, normal şartlardan sapma olduğunda, normal ve standart koşullar güvenli ve tehlikelidir.
Bir HAZOP, bir projenin herhangi bir aşamasında, tasarımın sonraki aşamalarında en faydalı olmasına rağmen yapılabilir. Özellikler
akış, seviye, basınç, konsantrasyon veya sıcaklık olabilir. Kılavuzlar olası sapmaları tanımlamak için kullanılır. HAZOP, sistem
incelemesi ve risk yönetimi için yapılandırılmış ve sistematik bir tekniktir. Özellikle, HAZOP genellikle bir sistemdeki potansiyel
tehlikelerin tanımlanması ve uygun olmayan ürünlere yol açabilecek işleyiş problemlerinin belirlenmesi için bir teknik olarak
kullanılmaktadır. HAZOP, risk olaylarına tasarım veya işletme niyetlerinden sapmaların neden olduğunu varsayan bir teoriye
dayanır. Bu sapmaların tanımlanması, sapma perspektiflerinin sistematik bir listesi olarak “rehber kelimeler” kümeleri kullanılarak
kolaylaştırılmaktadır. Bir risk matrisi, risk değerlendirmesi sırasında zarar olasılığı kategorilerinin ve zarar şiddeti kategorilerinin
ürünü olarak çeşitli risk seviyelerini tanımlamak için kullanılan bir matristir. Bu, risklerin görünürlüğünü artırmak ve yönetimin karar
vermesine yardımcı olmak için basit bir mekanizmadır. Her ne kadar farklı bağlamlarda birçok standart risk matrisi mevcut olsa da,
bireysel proje ve kuruluşların kendi risklerini oluşturmalarına ya da mevcut bir risk matrisini uyarlamaları gerekebilir [3- 5]. Kalitatif
risk analizi yöntemi olarak bu projede L tipi matris kullanılmıştır. Bu çalışma kapsamında öncelikle potansiyel tehlikeler tespit
edilmiş ve bu tehlikelerin sonuçları, olası riskli durumlar tespit edilmiştir. Bu riskleri çözmek için verilen risk tablosu ve gerekli
yöntemler araştırılmıştır. Risk tablosu oluşturulmuş olsa da, riskler tanımlanmış ve kategorilere ayrılmıştır. Bu kategoriler hijyen ve
mesleki şema, makineler ve el aletleri, elektrik, kimyasal, psikososyal faktörler olarak risk tablosuna aktarılmış ve her biri risk
kategorisine tahsis edilen olasılık ve şiddet açısından puanlanmıştır. Bu kategoriler Tablo 1’de detaylı olarak gösterilmiştir [6].
Olasılık ve şiddet değerinin çarpımı risk değerini verir. L-tipi risk matrisine göre, bu risk seviyeleri ihmal edilebilir, düşük, orta,
yüksek, çok yüksek ve tolere edilemez olarak verilmiştir [7].

Tablo 1. Şiddet ve Olasılık Değerlendirmesi.

Bu çalışmanın amacı, örnek bir araştırma laboratuvarında iş sağlığı ve güvenliği gereksinimlerine göre tehlikeleri araştırmak ve
gerekli önlemleri almak için farklı metodlarla risk analiz çalışması yapmaktır. Bu amaçla riskler, kontrolsüz bir olayın meydana
gelme olasılığı ve bu olayın sonuçlarının ortaya çıkma olasılığı açısından belirlenmiştir. Laboratuvarın deney düzenekleri,
reaktörleri, kimyasalları ve fiziksel koşullarına iki farklı risk analizi yöntemi (L-matris ve HAZOP) uygulanmıştır.

2. Sonuçlar ve Tartışma
Bu çalışmada laboratuvar iş sağlığı ve güvenliği açısından incelenmiş ve 6331 İSG Yasası’nın uygulanması için gerekli önlemler
alınmıştır. Potansiyel tehlike ve riskli durumlar tespit edilmiş, risk tabloları oluşturulmuş ve bu riskleri ortadan kaldırmak için
gerekli eylemler gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada örnek bir araştırma laboratuvarındaki tüm riskler ve risk puanları, Tablo 2’de
belirtilmiştir [6].

Tablo 2. Risk Değerlendirme Tablosu

HAZOP, tehlikeyi azaltmak için iyileştirilebilir tehlikeler ve iyileştirmeler hakkında öneriler içerir. Her bir sapma ile ilişkili risk, Tablo
3’e göre kategorize edilebilir. Risk kategorisinin belirlenmesi, düzeltici önleyici eylemi belirlemek için uygun bir yönteme izin verir [8].

HAZOP, sabit yataklı ve damlama yataklı reaktör olarak iki tip reaktörün bulunduğu araştırma laboratuvarına uygulanmıştır. Bu
reaktörlerin etrafında HAZOP çalışması yapılmıştır. Sabit yataklı reaktörün bulunduğu deney düzeneğinde ayrıca, peristaltik pompa,
ön ısıtıcı, akış ölçer, gaz tüpü bulunmaktadır. HAZOP yönteminde bu sisteme akış, basınç ve sıcaklık gibi kılavuz kelimeler
uygulanmıştır. Buna göre olası sebepler, sonuçlar ve önlemler akış, sıcaklık ve basınç bakımından düzenlenmiştir (Tablo 4). Sabit
yataklı reaktöre HAZOP yönteminin uygulanması Tablo 5’te verilmiştir. HAZOP, damlama yataklı reaktöre akış, basınç ve sıcaklık
gibi parametreler için uygulanmıştır. Deney düzeneğinde, sabit yataklı reaktör ve HPLC (basınç) pompası bulunmaktadır. Olası
nedenler, sonuçlar ve önlemler, HAZOP metodundaki kılavuz kelimeler yardımıyla reaktörün etrafındaki akış, sıcaklık ve basınca
uygulanmıştır.

 

 

Tablo 3. Risk belirleme ve atama

Kaynaklar 
1. http://www.ccohs.ca/oshanswers/hsprograms/hazard_risk.html.
2. http://www.brighthubpm.com/risk-management/33403-qualitative-and-quantitative-risk-analysis.
3. http://www.safetyshare.org/documents/sec3.pdf
4. Arben Mullai, Risk Management System – Risk Assessments Frameworks and Techniques, Dagob Publication Series 5, 2006.
5. Center for Chemical Process Safety (CCPS), Practical Approach to Hazard Identification for Operations and Maintenance, 2015.
6. Occupational Health and Safety Law in TURKEY, Act No. 6331, 20.6.2012, http://www.ilo.org/dyn/natlex/natlex4.detail?
p_lang=en&p_ isn=92011
7. David J. Leggett, Lab-HIRA: Hazard identification and risk analysis for the chemical research laboratory, Part1 and Part 2, 2012.

  • (gizli tutulacaktır)